Điểm cao, bằng đẹp hay vị trí trên bảng xếp hạng có thể phản ánh một phần kết quả học tập, nhưng không thể trả lời đầy đủ câu hỏi quan trọng nhất: sau những năm tháng đến trường, học sinh sẽ trở thành người như thế nào?

Sáng 25/8/2026, tại buổi làm việc đánh giá kết quả một năm triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là điểm số, bằng cấp hay thứ hạng của nhà trường”. 

Thông điệp này chạm tới một vấn đề đã tồn tại lâu nay: khi thành tích trở thành thước đo chi phối, việc dạy và học dễ bị thu hẹp thành cuộc chạy đua điểm số. Học sinh học để thi, giáo viên dạy theo cấu trúc đề, còn nhà trường chịu áp lực về tỷ lệ khá, giỏi. Trong vòng quay đó, những năng lực cần thiết cho cuộc sống đôi khi lại bị đặt xuống hàng thứ yếu.

Đổi cách đánh giá mới có thể đổi cách dạy và học

Một học sinh đạt điểm cao chưa chắc đã biết đặt câu hỏi, bảo vệ quan điểm hay vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế. Ngược lại, một em chưa có kết quả nổi bật trên bài kiểm tra vẫn có thể sở hữu khả năng sáng tạo, giao tiếp hoặc giải quyết vấn đề mà cách đánh giá hiện tại chưa nhận diện được.

Nếu kỳ thi chủ yếu yêu cầu ghi nhớ, hoạt động dạy học khó tránh khỏi việc tập trung vào học thuộc. Nếu bài kiểm tra chỉ có một đáp án và một cách giải, học sinh cũng ít có cơ hội thể hiện tư duy độc lập.

Bởi vậy, đổi mới giáo dục không thể chỉ bắt đầu từ sách giáo khoa hoặc phương pháp đứng lớp. Cách kiểm tra, thi cử và ghi nhận sự tiến bộ của học sinh cũng phải thay đổi tương ứng.

Đánh giá cần giúp giáo viên biết học sinh hiểu đến đâu, đang vướng ở bước nào và cần hỗ trợ điều gì. Bên cạnh kết quả cuối cùng, cần quan tâm đến quá trình học, khả năng thực hành, cách lập luận và năng lực vận dụng. Khi đó, một lỗi sai không chỉ là lý do để trừ điểm mà còn trở thành dữ liệu giúp người học điều chỉnh.

Tinh thần này cũng đòi hỏi phải giảm lối truyền thụ một chiều, học thuộc, học đối phó và học chỉ để thi; đồng thời tăng tự học, trải nghiệm, sáng tạo và giải quyết vấn đề. Đây là những yêu cầu được nêu rõ trong kết luận về việc thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW.

“Thầy ra thầy, trò ra trò” phải được thể hiện bằng chất lượng thật

Giáo dục thực chất không thể tồn tại cùng bệnh thành tích. Khi kết quả được làm đẹp, người học mất cơ hội nhận ra hạn chế, giáo viên thiếu căn cứ để điều chỉnh và phụ huynh không nhìn thấy đúng năng lực của con.

Phương châm “thầy ra thầy, trò ra trò” vì thế không nên được hiểu như một khẩu hiệu về kỷ luật đơn thuần. “Thầy ra thầy” là vững chuyên môn, công bằng trong đánh giá, làm gương về sự trung thực và chịu trách nhiệm với sự tiến bộ của học sinh. “Trò ra trò” là học thật, làm thật, biết tự chịu trách nhiệm và không dựa vào gian lận để tạo ra một kết quả đẹp.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu chấn chỉnh dạy thêm, học thêm biến tướng. Học thêm không thể trở thành con đường bắt buộc để học sinh tiếp cận phần kiến thức đáng lẽ phải được bảo đảm trong giờ học chính khóa. Càng không thể để áp lực điểm số khiến trẻ em phải chạy theo những lịch học dày đặc nhưng thiếu thời gian vận động, trải nghiệm và phát triển đời sống tinh thần.

Muốn thay đổi, nhà trường cần xây dựng văn hóa trung thực trong cả dạy, học và đánh giá. Người quản lý không áp đặt những chỉ tiêu điểm số thiếu thực tế; giáo viên không vì thành tích mà hạ thấp chuẩn mực; học sinh được khuyến khích nhìn thẳng vào lỗi sai để tiến bộ.

Giáo dục một con người cần nhiều hơn một bảng điểm đẹp

Khi hỏi “giáo dục được những con người như thế nào”, thước đo phải rộng hơn kết quả của một kỳ thi. Một nền giáo dục toàn diện cần giúp học sinh phát triển hài hòa về đức, trí, thể, mỹ; có đạo đức, nhân cách, sức khỏe thể chất và tinh thần, hiểu biết về văn hóa, lịch sử và nghệ thuật.

Trong bối cảnh mới, những giá trị đó cần song hành với năng lực số, ngoại ngữ, STEM, tư duy khoa học, sáng tạo và khả năng thích ứng. Đây không phải hai mục tiêu đối lập. Một học sinh có thể thành thạo công nghệ nhưng vẫn cần lòng trung thực; có thể giỏi chuyên môn nhưng vẫn phải biết hợp tác, tôn trọng người khác và chịu trách nhiệm trước lựa chọn của mình.

Điểm số vẫn cần thiết, bởi giáo dục cần công cụ để đánh giá. Nhưng điểm số nên là dữ liệu phục vụ sự tiến bộ, không phải mục đích khiến mọi hoạt động phải chạy theo.

Một nền giáo dục thành công không chỉ tạo ra những học sinh làm bài tốt. Quan trọng hơn, đó phải là những con người biết suy nghĩ độc lập, có khả năng học tập suốt đời, sống có trách nhiệm và đủ bản lĩnh để thích ứng với một thế giới không ngừng thay đổi.