Quyết định hủy toàn bộ kết quả thi tốt nghiệp THPT ngày 11-12/6 và tổ chức thi lại cho 328 thí sinh tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đang trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý đặc biệt từ dư luận.

Tại cuộc họp báo sáng 5/8, đại diện Bộ GD&ĐT khẳng định phương án thi lại là giải pháp "hợp tình, hợp lý" nhất ở thời điểm hiện tại, xuất phát từ góc nhìn nhân văn và tâm lý lứa tuổi học sinh. Tuy nhiên, khi đặt sự việc dưới góc độ tính uy nghiêm của một kỳ thi quốc gia cũng như quyền lợi của gần 875.000 sĩ tử khác trên cả nước, cách giải quyết này vẫn để lại không ít băn khoăn cùng những tranh luận trái chiều.

1. Khi sự "nhân văn" đứng trước bài toán về tính răn đe

Sự việc tại Chuyên Tuyên Quang không còn dừng lại ở mức độ vi phạm quy chế thông thường. Những con số được công bố khiến công chúng không khỏi bàng hoàng: 29 bị can bị khởi tố, 7 người bị tạm giam; sự can thiệp có tổ chức từ phụ huynh, giáo viên đến cán bộ coi thi với thủ đoạn nhắc bài ngay trong phòng thi. Phổ điểm bất thường với hơn 290/328 thí sinh đạt từ 9 điểm Toán trở lên (trong đó có tới 140 điểm 10 tuyệt đối) là minh chứng rõ nhất cho một sai phạm mang tính hệ thống.

Việc Bộ GD&ĐT tiếp cận vụ việc dưới góc độ giáo dục — cân nhắc yếu tố tâm lý của lứa tuổi 18 để tránh đẩy các em vào khủng hoảng — là một hướng đi thể hiện sự lắng nghe. Thế nhưng, nhận định cho rằng các em "nhận thức còn hạn chế" vô tình tạo ra sự phản ứng từ phía dư luận. Ở tuổi 18, các em đã đủ năng lực hành vi và trách nhiệm pháp lý, lại xuất thân từ một ngôi trường chuyên danh giá. Việc chưa phân định sòng phẳng giữa những học sinh hoàn toàn vô tội bị ảnh hưởng với những em chủ động tiếp tay cho gian lận, mà vội vã đưa tất cả về chung một vạch xuất phát dưới khẩu hiệu "không phân biệt", dễ làm mờ đi tính răn đe cần thiết của pháp luật và quy chế thi cử.

2. Những nghi ngại về tính công bằng dành cho 875.000 sĩ tử

Phương án tổ chức thi lại vào ngày 14-15/8 được Bộ GD&ĐT đưa ra nhằm "đảm bảo trung thực, khách quan". Dù ngành giáo dục khẳng định quá trình này không làm ảnh hưởng đến đợt xét tuyển chung, nhưng nhìn từ thực tế, những dấu hỏi về sự bình đẳng vẫn chưa hoàn toàn được giải tỏa:

Lợi thế về mặt thời gian và tâm lý: Dù phải trải qua biến cố, nhóm thí sinh này vô hình trung có thêm hơn hai tháng để ôn luyện và củng cố kiến thức so với đợt thi chính thức tháng 6.

Quyền lợi xét tuyển đại học: Việc Vụ Giáo dục Đại học cam kết giữ nguyên nguyện vọng, đồng thời tính toán phương án chỉ tiêu để đảm bảo nếu các em trúng tuyển (kể cả ở các ngành "hot") vẫn được nhập học khiến nhiều người lo ngại. Trong một kỳ thi mang tính cạnh tranh từng 0,1 điểm, mỗi vị trí được bảo lưu cho nhóm thi lại đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội của những học sinh trung thực khác.

Sự hoài nghi về khâu giám sát: Trong bối cảnh vi phạm vừa xảy ra mang tính chất hội đồng, việc Bộ GD&ĐT cho rằng "chưa cần thiết" lắp camera tại 15 phòng thi lại và tiếp tục giao khâu coi thi, chấm thi cho địa phương Tuyên Quang tổ chức khiến dư luận không khỏi băn khoăn. Liệu sự tin tưởng này có đủ để bảo chứng cho một kết quả minh bạch tuyệt đối?

3. Lời giải nào cho niềm tin của xã hội?

Cái "tình" trong giáo dục là điều bắt buộc phải có, nhưng cái "lý" của pháp luật và sự nghiêm minh mới là trụ cột giữ vững niềm tin xã hội. "Hợp tình, hợp lý" có thể là phương án kỹ thuật tối ưu nhất để xử lý khủng hoảng trước mắt, giúp các em học sinh có cơ hội chứng minh năng lực thực sự thông qua một đề thi được kiểm định độc lập.

Tuy nhiên, điều công chúng chờ đợi nhất không dừng lại ở điểm số của đợt thi ngày 19/8 tới. Đó phải là kết quả điều tra triệt để từ cơ quan công an và những hình phạt đích đáng dành cho những kẻ dính lậu. Thi lại để lấy điểm thật là cần thiết, nhưng xử lý nghiêm đến cùng những cá nhân vi phạm — kể cả việc buộc dừng học đại học sau này nếu phát hiện gian lận — mới là cam kết mạnh mẽ nhất mà ngành giáo dục cần đưa ra.

Chỉ khi sự nhân văn được đặt đúng chỗ và song hành cùng tính thượng tôn pháp luật, niềm tin của hàng triệu phụ huynh, học sinh vào sự công bằng của nền giáo dục mới thực sự được hàn gắn.