Giữa lúc câu chuyện thi cử, điểm số môn Toán liên tục trở thành tâm điểm chú ý của dư luận, một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại chưa bao giờ có câu trả lời thống nhất lại được xới lên: rốt cuộc, học sinh học Toán phổ thông để làm gì, khi phần lớn trong số họ sẽ không bao giờ dùng đến đạo hàm, tích phân hay ma trận sau khi tốt nghiệp?

"25 năm ra trường vẫn không biết dùng kiến thức Toán vào đâu"

Câu hỏi trên xuất phát từ chia sẻ của độc giả Huynh Thu trên VnExpress, người thẳng thắn đặt vấn đề về cách dạy và học Toán ở bậc phổ thông hiện nay: "Chúng ta vẫn đang dạy Toán, Lý, Hóa theo kiểu đánh đố, ai giải được nhiều, nhanh, khó thì điểm cao. Học Toán ở phổ thông, tôi cảm giác như mình được dạy để trở thành một nhà nghiên cứu... liệu mấy ai trả lời được các ứng dụng thực tế trong đời sống hàng ngày của những bài toán ở bậc phổ thông là gì?".

Đồng cảm với băn khoăn này, độc giả Quang Tân kể lại trải nghiệm của chính mình khi còn là sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội: "Toán cao cấp 1-2-3 phải nói là cực kỳ khó. Ngay năm đầu tiên, tôi đã phải học về ma trận. Khi hỏi giáo viên 'cái này học để làm gì?' thì tôi chỉ nhận được câu trả lời rằng: Các anh cứ học đi, không học thì không qua được môn". Ông thi trượt hai lần, đến lần thứ ba mới miễn cưỡng qua môn, và suốt 25 năm đi làm sau đó "chưa từng một lần dùng tới những kiến thức đó".

Độc giả Lão Mạc nhìn vấn đề ở góc độ thực dụng hơn: "Quan trọng là ứng dụng Toán học trong công việc là gì? Nếu không liên quan thì chẳng mấy ai học chuyên sâu vì cũng chẳng để làm gì? Cái học sinh cần gần như là kiến thức thực dụng ứng dụng cho công việc là chính. Còn việc đào tạo chuyên sâu nên dành cho các lĩnh vực mũi nhọn, thay vì áp dụng đại trà".

Đây không phải lần đầu chủ đề này được xới lên. Một độc giả khác từng viết bài "16 năm học Toán không biết dùng làm gì" trên chính diễn đàn này, cho thấy đây là một khúc mắc mang tính hệ thống, lặp đi lặp lại qua nhiều thế hệ học sinh chứ không phải cảm nhận nhất thời của một vài cá nhân.

Ngay cả giáo viên cũng "lú" trước đề Toán thực tế

Điều đáng chú ý là sự bối rối này không chỉ đến từ phía người học. Trong một bài viết khác cũng trên VnExpress mang tựa đề "Giáo viên như tôi cũng thấy 'lú' khi đọc đề Toán thực tế", chính một giáo viên đứng lớp thừa nhận không dễ để diễn giải ý nghĩa ứng dụng của nhiều dạng bài Toán mang tính "thực tế hóa" đang xuất hiện ngày càng nhiều trong đề thi những năm gần đây - cho thấy khoảng cách giữa lý thuyết sách giáo khoa và bối cảnh đời sống mà đề bài cố gắng mô phỏng đôi khi còn khiên cưỡng, thiếu tự nhiên, khiến chính người dạy cũng lúng túng chứ chưa nói đến học sinh.

Góc nhìn chuyên gia: "Đa phần học Toán để đối phó"

Câu chuyện của các độc giả bình dân hóa ra lại trùng khớp đáng ngạc nhiên với nhận định của một trong những nhà toán học người Việt có uy tín quốc tế. Tại hội thảo "Dạy và học Toán trong kỷ nguyên công nghệ" do Đại học Quốc gia TP HCM tổ chức hồi tháng 4/2026, GS Vũ Hà Văn - giáo sư Đại học Hong Kong, Giám đốc Quỹ Đổi mới sáng tạo VinIF, người có gần 30 năm giảng dạy tại các đại học hàng đầu thế giới như Princeton, Yale, Rutgers - thẳng thắn nhìn nhận: "Đa phần học sinh, sinh viên vẫn học Toán để qua môn, đối phó là chính". Theo ông, đây không chỉ là vấn đề riêng của Việt Nam mà là hiện tượng phổ biến ngay cả ở nhiều trường đại học hàng đầu nước Mỹ.

GS Văn chỉ ra ba nguyên nhân chính: chương trình dàn trải với nhiều nội dung đã lỗi thời, phương pháp giảng dạy còn nặng về truyền thụ lý thuyết một chiều, và chương trình chứa không ít kiến thức thiếu liên hệ với thực tế nghề nghiệp. Ông kết luận rằng đổi mới giáo trình và phương pháp giảng dạy Toán là "nhu cầu bức thiết", nhất là khi Việt Nam đang cần một lực lượng nhân lực chất lượng cao phục vụ các ngành công nghệ mũi nhọn như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo.

Phản biện: Toán không hề vô dụng, chỉ là giá trị chưa được nhìn thấy ngay

Không phải ai cũng đồng tình với quan điểm "học Toán để làm gì". Trong bài viết "Trả giá vì chê học Toán vô dụng", một tác giả khác đưa ra hai dẫn chứng để phản bác. Thứ nhất là câu chuyện cá nhân: khi mẹ tác giả lâm bệnh, các bác sĩ được đào tạo bài bản về Toán, Hóa, Sinh tại các trường công lập trong nước đã chẩn đoán chính xác và chữa khỏi bệnh chỉ trong 3 ngày, trong khi một bệnh viện quốc tế trước đó loay hoay 14 ngày không tìm ra nguyên nhân. Thứ hai là trải nghiệm tại một công ty có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), nơi tác giả nhận thấy "các kỹ sư Việt Nam hầu như chẳng thiết kế được gì" vì thiếu nền tảng toán học vững chắc, buộc doanh nghiệp phải nhập khẩu bản vẽ thiết kế từ nước ngoài thay vì tự chủ được công nghệ.

Theo hướng lập luận này, vấn đề không nằm ở việc Toán "vô dụng", mà ở chỗ người học không nhìn thấy được ứng dụng ngay lập tức - trong khi giá trị thực sự của nó chỉ bộc lộ rõ khi bước vào những ngành đòi hỏi tư duy kỹ thuật, phân tích sâu.

"Học Toán không phải để tính toán, mà để rèn tư duy"

Một luồng ý kiến khác tiếp cận vấn đề từ góc độ hoàn toàn khác: giá trị của môn Toán không nằm ở khả năng ứng dụng trực tiếp, mà ở việc rèn luyện tư duy logic. Độc giả Kẻ Đi Đêm phản biện gay gắt: "Tại sao đến giờ vẫn có người mang suy nghĩ phải áp dụng kiến thức Toán học vào thực tế thì mới có giá trị? Học Toán để nâng cao tư duy logic, trong khi chẳng có môn nào có thể đáp ứng điều đó tốt hơn Toán. Giá trị lớn nhất của môn Toán không nằm ở việc áp dụng công thức vào thực tế, mà ở cách rèn luyện sự phát triển của não bộ".

Độc giả Lehuydo bổ sung thêm một góc nhìn về độ trễ của nhận thức: "Học Toán ở bậc phổ thông chủ yếu là để rèn luyện khả năng tư duy, chứ không có nhiều thời gian để thầy cô nói hết ứng dụng của nó vào đời sống. Khi lên đại học hoặc đi làm, người học sẽ dần hiểu rõ hơn ý nghĩa của những kiến thức đã được dạy" - ngụ ý rằng sự "vô dụng" mà nhiều người cảm nhận có thể chỉ là vấn đề về thời điểm nhận ra giá trị, chứ không phải bản thân kiến thức không có giá trị.

Lối thoát nào cho bài toán chương trình?

Giữa hai thái cực - một bên đòi hỏi tính ứng dụng tức thời, một bên đề cao giá trị rèn tư duy dài hạn - nhiều độc giả tìm cách dung hòa bằng những đề xuất cải cách cụ thể. Độc giả Quanthibachtuyet cho rằng: "Cần làm mới phương pháp giảng dạy môn Toán bằng cách dẫn chứng cụ thể qua từng bài học để kích thích đam mê khám phá của học sinh. Việc bổ sung các ví dụ thực tế, minh họa trực quan sẽ có thể giúp các em hiểu bài học gần gũi hơn, đồng thời vẫn giữ được mục tiêu rèn luyện tư duy".

Đi xa hơn, trong bài viết "Toán ứng dụng: Ngăn học sinh giải đề nhoay nhoáy nhưng không biết 'Toán để làm gì'", tác giả Quang Tân phê phán thực trạng học sinh "giải bài rất nhanh, nhưng lại dễ lúng túng khi đối diện với các vấn đề thực tế" do áp lực thi cử khiến việc dạy và học bị bó hẹp vào "dạy theo dạng bài, luyện theo dạng đề". Đề xuất được đưa ra là tích hợp Toán vào một bài thi Khoa học tự nhiên chung cùng Lý, Hóa, Sinh, để môn học trở thành công cụ hỗ trợ giải quyết vấn đề liên môn thay vì tồn tại như một môn thi độc lập, nặng tính kỹ thuật giải đề.

Trên thực tế, xu hướng đưa bài toán mang màu sắc thực tế vào đề thi đã bắt đầu được triển khai trong vài năm gần đây, thể hiện nỗ lực của ngành giáo dục trong việc thay đổi cách tiếp cận. Tuy nhiên, như chính chia sẻ của giáo viên nói trên, nỗ lực này đôi khi tạo ra hiệu ứng ngược: đề bài "thực tế hóa" một cách gượng ép, khiến cả người dạy lẫn người học đều bối rối, thay vì giúp môn Toán trở nên gần gũi hơn như kỳ vọng ban đầu.

Câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ

Nhìn lại toàn bộ cuộc tranh luận, có thể thấy vấn đề không đơn thuần là "Toán có ích hay vô ích", mà là câu hỏi sâu xa hơn về triết lý giáo dục: chương trình phổ thông nên ưu tiên trang bị kỹ năng thực dụng cho số đông, hay nên duy trì tính hàn lâm để làm nền tảng cho một bộ phận nhỏ theo đuổi chuyên sâu? Và quan trọng không kém, liệu có thể dung hòa cả hai mục tiêu ấy trong cùng một chương trình học, thay vì buộc học sinh phải lựa chọn giữa "học để thi" và "học để dùng"?

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu phát triển các ngành công nghệ cao như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo - những lĩnh vực đòi hỏi nền tảng Toán học vững chắc - câu trả lời cho câu hỏi "học Toán để làm gì" có lẽ không chỉ là chuyện của lớp học, mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực cạnh tranh nhân lực của cả một quốc gia trong dài hạn.

Nguồn tham khảo:

'25 năm ra trường không biết ứng dụng kiến thức Toán vào đâu' - VnExpress

GS Vũ Hà Văn: Phần lớn sinh viên học Toán để đối phó - VnExpress

Trả giá vì chê học Toán vô dụng - VnExpress

Giáo viên như tôi cũng thấy 'lú' khi đọc đề Toán thực tế - VnExpress

Toán ứng dụng: Ngăn học sinh giải đề nhoay nhoáy nhưng không biết 'Toán để làm gì' - VnExpress

'16 năm học Toán không biết dùng làm gì' - VnExpress