Sau 10 năm đứng lớp tại KioMath, cô Liên Hương đã có trong tay một kho giáo án đủ dày. Thế nhưng, trước mỗi lớp học mới, cô vẫn bắt đầu bằng một câu hỏi: Những học sinh trước mặt mình đang cần điều gì?

Một giáo án không dừng lại sau khi buổi học kết thúc

Người ta thường nghĩ kinh nghiệm của một giáo viên được đo bằng số năm đứng lớp, số chuyên đề đã dạy hay những bộ tài liệu được tích lũy qua nhiều khóa học sinh. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ để nói về cô Liên Hương. Sau 10 năm gắn bó với KioMath, điều đáng nói không phải cô có bao nhiêu giáo án, mà là khả năng “đọc vị” một lớp học trước khi quyết định mình sẽ dạy thế nào.

Cùng một chuyên đề, cô có thể triển khai theo những cách khác nhau ở hai lớp. Ngay trong cùng một lớp, bài dạy của buổi sau cũng có thể được sửa lại từ những gì xảy ra trong buổi trước. Nếu học sinh chưa hiểu, cô không vội cho rằng các con thiếu tập trung hay chưa chịu khó. Cô thường trở về với câu hỏi dành cho chính mình: cách giảng này đã phù hợp chưa, phần kiến thức nào cần được chia nhỏ hơn, dạng bài nào nên xuất hiện thêm và liệu tốc độ hiện tại có khiến một nhóm học sinh bị bỏ lại?

“Qua từng buổi học đều phải điều chỉnh lại giáo án, bài học và cách dạy để phù hợp với các bạn, giúp các bạn phát huy tối đa khả năng của mình”, cô Hương nói. Trong cách nhìn ấy, một tiết học kết thúc không có nghĩa giáo án đã hoàn thành. Phản ứng của học sinh, những chỗ các con ngập ngừng và cả những câu làm sai sẽ trở thành dữ liệu để cô chuẩn bị cho lần gặp tiếp theo.

Bởi vậy, giáo án của cô Hương không thực sự mang tên một bài học. Trước khi được gọi là đại số, hình học hay một chuyên đề cụ thể, nó đã mang dấu ấn của lớp học mà cô sắp bước vào: trình độ hiện tại, tốc độ tiếp thu, những điểm còn yếu và khả năng có thể phát triển của từng nhóm học sinh.

Một lớp học không thể chỉ có một tốc độ

Điểm số trong lớp cô Hương không chỉ được dùng để đánh giá học sinh. Cô theo dõi điểm khảo sát, kết quả trên trường và những lỗi sai thường xuyên xuất hiện để hiểu mỗi con đang vướng ở đâu. Có em chưa nắm chắc kiến thức nền, có em hiểu bài nhưng làm vội, cũng có em đủ khả năng tiếp cận câu khó hơn nhưng chưa được trao cơ hội phù hợp. Mỗi lỗi sai, vì thế, không chỉ cho thấy học sinh cần sửa gì mà còn cho người giáo viên biết bài dạy của mình cần điều chỉnh ra sao.

Bài toán khó nhất là trong một lớp học, các con hiếm khi có cùng trình độ và cùng tốc độ. Nếu giáo viên đi nhanh để bảo đảm tiến độ, học sinh còn yếu có thể chỉ kịp chép mà chưa kịp hiểu. Nhưng nếu cả lớp luôn phải chờ nhau, những bạn có năng lực tốt hơn lại không được phát triển đúng sức. Cô Hương không muốn lựa chọn một trong hai và chấp nhận bỏ lại nhóm còn lại.

Từ những trăn trở đó, cô bắt đầu thiết kế các phiếu học tập theo từng cụm kiến thức và chia thành nhiều mức độ. Để hoàn thiện một phiếu bài tập, cô tìm thêm tài liệu, trao đổi với đồng nghiệp, thử nhiều cách trình bày và ứng dụng công nghệ khi cần. Mục tiêu không phải làm ra một tài liệu đẹp hay mới lạ, mà là tạo được một cấu trúc đủ rõ để học sinh có thể tự làm việc ở tốc độ phù hợp với mình.

Những bạn chưa vững được đi chậm hơn ở phần cơ bản, luyện kỹ từng dạng quen thuộc trước khi tiến lên. Những bạn làm nhanh có thể đọc gợi ý, chủ động xử lý câu tiếp theo và thử sức với phần nâng cao mà không cần ngồi chờ cả lớp. Còn cô chuyển từ vị trí giảng chung sang quan sát và hỗ trợ từng bạn, có mặt đúng lúc học sinh thực sự cần một lời gợi mở.

Cách tổ chức ấy đòi hỏi người giáo viên phải rất chắc chuyên môn. Muốn phân hóa một bài học, cô phải biết phần nào là nền tảng không thể bỏ qua, phần nào có thể mở rộng và nên đưa ra gợi ý đến mức nào để học sinh vẫn tự tìm được lời giải. Muốn lớp học tiến cùng nhau mà không buộc tất cả phải đi cùng một tốc độ, cô phải vừa nhìn được từng em, vừa giữ được bức tranh chung của cả lớp.

Sự sáng tạo trong giáo án của cô Hương vì thế không nằm ở hình thức. Nó nằm ở khả năng giải quyết một vấn đề rất thật: làm sao để học sinh yếu không bị bỏ lại, học sinh khá không phải đứng chờ, mà lớp học vẫn bảo đảm tiến độ cần thiết.

Sự mềm mỏng luôn đi cùng một giới hạn rõ ràng

Hiểu học sinh không đồng nghĩa với việc hạ thấp yêu cầu dành cho các con. Trong lớp cô Hương luôn tồn tại một “luật bất thành văn”: khi làm sai một bài, học sinh sẽ được tự xem lại để tìm lỗi. Nếu con tự phát hiện ra, con có thể tiếp tục. Nhưng nếu cần cô chỉ ra lỗi sai, buổi sau con sẽ nhận thêm năm bài cùng dạng. Cô gọi đó là “tự nguyện trên tinh thần bắt buộc”.

Điểm đáng chú ý là cô không biến năm bài tập thành một hình phạt được đưa ra theo cảm xúc. Học sinh được biết trước quy tắc, được quyền lựa chọn và hiểu điều gì sẽ đi cùng lựa chọn ấy. Nếu không tự tìm được lỗi, năm bài sau đó sẽ giúp con luyện lại đúng phần còn yếu. Mục đích cuối cùng không phải khiến học sinh sợ làm sai, mà để một lỗi sai không bị chữa qua loa rồi tiếp tục xuất hiện trong bài kiểm tra tiếp theo.

Sự nghiêm khắc của cô Hương cũng thay đổi theo từng lớp, giống như cách giáo án được điều chỉnh theo từng nhóm học sinh. Với những lớp đã có ý thức và khả năng tự học, cô có thể rất mềm mỏng. Nhưng khi học sinh thiếu tập trung hoặc chưa hình thành được nề nếp, cô biết mình cần cứng rắn hơn. 

Giáo án bắt đầu lúc 5 giờ 30 sáng

Khoảng ba năm trước, khi phụ trách một lớp 9 trong giai đoạn ôn thi, cô Hương gặp một vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng cách thay đổi nội dung bài dạy. Lịch học của các con khi ấy gần như đã kín. Hai buổi chính mỗi tuần vẫn phải dành cho kiến thức mới, trong khi đề khảo sát của các trường ngày một nhiều. Cô muốn dành thêm thời gian chữa kỹ những câu phân loại ở mốc 9 đến 10 điểm, bởi trong lớp có những học sinh đủ khả năng làm được nếu được hướng dẫn cẩn thận hơn.

Không thể tìm được một buổi trống chung vào ban ngày hay buổi tối, cô và trò đi đến một lựa chọn không mấy dễ chịu với cả hai phía: học lúc 5 giờ 30 sáng.

Thời điểm đó, cô Hương mới mang bầu khoảng hai tháng. Trong hơn một tháng trước kỳ thi, khoảng hai buổi mỗi tuần, cô mở phòng học trực tuyến từ sáng sớm. Cô và học sinh cùng làm đề, chữa kỹ những câu khó rồi kết thúc vào khoảng 6 giờ 30 để các con chuẩn bị đến trường. Có hôm lớp đủ bảy, tám học sinh; có hôm vài bạn ngủ quên hoặc quá mệt, chỉ còn ba, bốn em xuất hiện trên màn hình. Cô vẫn dậy và mở lớp như đã hẹn.

Những buổi học ấy không thu học phí và cô cũng không nhận khoản bồi dưỡng nào. Có học sinh đã nghỉ tại KioMath vì thay đổi lịch học nhưng khi được cô nhắn về lớp luyện đề, em vẫn thức dậy từ sáng sớm để tham gia cùng các bạn. Việc một học sinh không còn học chính thức nhưng vẫn muốn trở lại lớp có lẽ cũng nói lên phần nào sự tin tưởng mà cô đã tạo dựng qua nhiều năm đồng hành.

Khi được hỏi có khi nào mệt và muốn nghỉ không, cô không kể câu chuyện ấy như một sự hi sinh. Cô chỉ nói: “Đã hẹn với học sinh rồi. Các bạn ấy cũng mất công dậy sớm, nên mình cố gắng dậy cùng các bạn. Với lại cũng chỉ còn hơn một tháng trước khi thi”.

Câu trả lời nghe rất bình thường, nhưng lại cho thấy một cách làm nghề đáng để suy ngẫm.

Khi giáo án chỉ còn mang tên một học sinh

Trong nhóm học sinh học vào 5 giờ 30 sáng có Lương Hải Nam. Khi phần lớn các bạn đã hoàn thành kỳ thi, Nam vẫn còn hai tuần nữa mới bước vào kỳ thi của Trường THCS & THPT Nguyễn Tất Thành. Hai tuần ấy, lớp học chỉ còn một cô và một trò, nhưng cả Nam lẫn cô Hương đều không dừng lại.

Sau kỳ thi, Nam đạt 9,25 điểm Toán và trúng tuyển Nguyễn Tất Thành. Theo cô Hương, em làm được cả phần hình học cuối đề, cũng là phần kiến thức hai cô trò đã dành nhiều thời gian luyện tập. Kết quả trước hết thuộc về sự cố gắng của Nam, nhưng phía sau nó là một người giáo viên đủ chuyên môn để nhận ra học sinh có thể tiến đến đâu và đủ kiên trì để tiếp tục dạy khi lớp học chỉ còn một em.

Nam không phải học sinh duy nhất gắn bó lâu dài với cô. Ở khóa học đó, có những bạn đã theo cô từ lớp 5 đến lớp 9. Qua bốn năm, một số em thay đổi lịch học, một số chuyển lớp, nhưng khoảng một nửa vẫn đồng hành cùng cô đến năm cuối cấp.

Mười năm đứng lớp không giúp cô Hương tìm ra một công thức để dạy mọi học sinh nhanh hơn. Mười năm giúp cô hiểu rằng trong giáo dục, có lẽ không nên tồn tại một công thức như thế. Bởi một giáo án hay không được đo bằng số trang tài liệu giáo viên đã chuẩn bị, mà bằng việc sau buổi học, mỗi học sinh đều có thể tiến thêm một bước từ vị trí của mình.

Đó cũng là lý do, sau 10 năm, cô Liên Hương vẫn tiếp tục viết những giáo án không chỉ mang tên bài học.