Khi trí tuệ nhân tạo có thể cung cấp kiến thức và lời giải chỉ trong vài giây, vai trò của người thầy không mất đi mà đang được định nghĩa lại. Giáo viên không chỉ truyền đạt thông tin, mà cần dẫn dắt tư duy, nhận diện năng lực và giúp học sinh sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.

Tại buổi làm việc đánh giá kết quả một năm triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: trong thời đại AI, người thầy cần chuyển từ vai trò chủ yếu truyền đạt kiến thức sang dẫn dắt tư duy, truyền cảm hứng, phát hiện năng lực và giáo dục nhân cách. 

Thông điệp này không đơn thuần yêu cầu giáo viên học thêm một công cụ mới. Sâu xa hơn, AI đang làm thay đổi những năng lực cần có của một người thầy trong lớp học hiện đại.

Người thầy không còn chỉ là người cung cấp kiến thức

Trong lớp học truyền thống, giáo viên thường là nguồn cung cấp và giải thích kiến thức chính. Nhưng hiện nay, học sinh có thể tìm kiếm thông tin, yêu cầu AI tóm tắt bài học hoặc đưa ra lời giải trong thời gian rất ngắn.

Điều đó không khiến người thầy trở nên ít quan trọng hơn. Ngược lại, giáo viên phải đảm nhiệm những công việc phức tạp hơn: xác định học sinh đang thiếu kiến thức hay thiếu phương pháp tư duy; nhận ra nguyên nhân phía sau một lỗi sai; lựa chọn câu hỏi phù hợp và hỗ trợ đúng thời điểm.

Thay vì chỉ soạn nội dung để giảng, giáo viên cần biết thiết kế cả quá trình học. Học sinh sẽ bắt đầu từ đâu, thực hiện nhiệm vụ gì, gặp khó khăn ở bước nào và được đánh giá ra sao đều cần được tính toán cẩn thận.

Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu mới đối với các trường sư phạm và chương trình bồi dưỡng nhà giáo. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, giáo viên cần được rèn luyện khả năng thiết kế hoạt động, đặt câu hỏi, tổ chức thảo luận, phân tích lỗi và điều chỉnh bài dạy theo năng lực thực tế của học sinh.

Biết dùng AI chưa đủ, phải biết dạy học với AI

Một giáo viên thành thạo công cụ chưa chắc đã biết sử dụng công cụ đó hiệu quả trong lớp học. Vấn đề quan trọng không nằm ở việc AI có thể tạo được bao nhiêu câu hỏi hay giáo án, mà ở cách những sản phẩm đó được sử dụng để thúc đẩy tư duy của học sinh.

Nếu học sinh chỉ nhập đề bài và sao chép câu trả lời, công nghệ có thể làm suy giảm quá trình tự học. Nhưng với sự hướng dẫn phù hợp, cùng một công cụ lại có thể trở thành phương tiện giúp các em đào sâu vấn đề.

Giáo viên có thể yêu cầu học sinh kiểm tra một lời giải do AI tạo ra, phát hiện điểm chưa hợp lý, so sánh nhiều cách giải hoặc bảo vệ quan điểm của mình. Khi đó, học sinh không nhận đáp án một cách thụ động mà phải phân tích, phản biện và đưa ra lựa chọn.

Đây chính là năng lực sư phạm với AI: biết khi nào nên sử dụng, sử dụng cho mục tiêu nào và thiết kế nhiệm vụ ra sao để công nghệ không suy nghĩ thay học sinh. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng lưu ý không để AI trở thành công cụ thay người học suy nghĩ, mà phải giúp người học hiểu sâu hơn và sáng tạo nhiều hơn.

Vì vậy, việc bồi dưỡng giáo viên không nên dừng ở các buổi hướng dẫn thao tác hay viết câu lệnh. Thầy cô cần được thực hành trên bài dạy thật, quan sát phản ứng của học sinh và đánh giá xem AI có thực sự nâng cao chất lượng học tập hay không.

Công nghệ càng phát triển, năng lực giáo dục con người càng quan trọng

AI có thể tạo bài tập, đề xuất kế hoạch và phân tích một phần kết quả học tập. Tuy nhiên, dữ liệu không thể tự giải thích hoàn cảnh của một học sinh, còn thuật toán không thể thay người thầy truyền cảm hứng hay hình thành nhân cách.

Một đáp án sai có thể xuất phát từ việc học sinh hổng kiến thức, đọc đề chưa kỹ, thiếu tự tin hoặc chưa có phương pháp phù hợp. Giáo viên phải kết hợp dữ liệu với quan sát và sự thấu hiểu để đưa ra quyết định đúng.

Bên cạnh đó, học sinh cũng cần được hướng dẫn về trách nhiệm khi sử dụng AI: biết kiểm chứng thông tin, tôn trọng quyền tác giả, phân biệt hỗ trợ với gian lận và chịu trách nhiệm về sản phẩm mình nộp. Đây là phần việc mang tính giáo dục mà công nghệ không thể tự đảm nhận.

Trong bối cảnh AI thay đổi nhanh chóng, không một khóa học ngắn hạn nào có thể cung cấp đầy đủ mọi kỹ năng cho giáo viên. Việc phát triển nghề nghiệp cần diễn ra thường xuyên thông qua dự giờ, nghiên cứu bài học, sinh hoạt chuyên môn và chia sẻ tình huống thực tế.

AI không làm nghề giáo mất đi ý nghĩa. Công nghệ chỉ khiến tiêu chuẩn của một người thầy giỏi trở nên cao hơn: không chỉ vững chuyên môn mà còn biết dẫn dắt tư duy, hiểu học sinh và giữ cho việc học luôn hướng đến sự phát triển của con người.