Bước vào năm học 2026–2027, câu chuyện nâng cao chất lượng giáo dục tiếp tục được đặt ra với một yêu cầu rõ ràng: kết quả học tập phải phản ánh đúng năng lực của học sinh. Để thực hiện được điều đó, việc chống gian lận trong thi cử là chưa đủ; ngành Giáo dục cần thay đổi đồng bộ cách dạy, cách kiểm tra và cả cơ chế đánh giá thành tích của nhà trường.

Khi điểm số chưa phản ánh đúng năng lực

Trong nhiều năm qua, điểm số vẫn thường được xem là căn cứ quan trọng để đánh giá học sinh, giáo viên và chất lượng của một cơ sở giáo dục. Tuy nhiên, khi quá nhiều kỳ vọng cùng dồn vào những con số trên bảng điểm, việc dạy và học rất dễ bị lệch khỏi mục tiêu ban đầu.

Học sinh cần kết quả cao để có một bộ hồ sơ đẹp. Phụ huynh mong con đạt danh hiệu tốt. Giáo viên chịu áp lực về tỷ lệ học sinh khá, giỏi. Nhà trường lại cần những con số nổi bật trong báo cáo và thi đua.

Mỗi khâu có thể chỉ điều chỉnh kết quả một chút, nhưng khi những tác động ấy cộng dồn, năng lực thực tế của học sinh có nguy cơ bị phản ánh sai lệch đáng kể.

Bởi vậy, bệnh thành tích không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới hình thức một vụ gian lận nghiêm trọng. Nó có thể bắt đầu từ việc cho thêm điểm, hạ thấp yêu cầu của bài kiểm tra, bỏ qua những lỗi sai hoặc cố gắng duy trì tỷ lệ lên lớp và tốt nghiệp ở mức cao.

Khi điểm số không còn đáng tin cậy, người học trung thực có thể chịu thiệt, trong khi những hồ sơ được “làm đẹp” lại có lợi thế trong quá trình xét tuyển và cạnh tranh.

“Thi thật” phải được xây dựng trên nền tảng “học thật”

Một kỳ thi được tổ chức chặt chẽ có thể hạn chế gian lận, nhưng chưa thể giải quyết toàn bộ vấn đề nếu quá trình học tập trước đó vẫn mang tính đối phó.

“Học thật” không đơn thuần là học sinh dành nhiều thời gian hơn cho sách vở. Điều quan trọng là các em hiểu bản chất kiến thức, biết tự trình bày suy nghĩ, vận dụng điều đã học vào những tình huống mới và từng bước hình thành khả năng tự học.

Muốn đạt được điều đó, phương pháp giáo dục cần giảm lối truyền thụ một chiều, ghi nhớ máy móc và luyện tập chỉ để vượt qua các bài kiểm tra. Thay vào đó, học sinh cần được tăng cường thực hành, trải nghiệm, đặt câu hỏi, tranh luận và tìm nhiều cách giải quyết một vấn đề.

Khi học tập hướng đến sự tiến bộ thực sự, kiểm tra và thi cử mới có thể trở thành công cụ đo lường năng lực, thay vì chỉ là cuộc đua giành điểm cao.

Cần thay đổi cách đánh giá nhà trường

Một trong những nguyên nhân khiến bệnh thành tích kéo dài nằm ở cách xác định chất lượng của một cơ sở giáo dục.

Nếu nhà trường chủ yếu được đánh giá qua tỷ lệ học sinh giỏi, tỷ lệ lên lớp, kết quả tốt nghiệp, số lượng giải thưởng hoặc danh hiệu thi đua, áp lực tạo ra những báo cáo đẹp là điều khó tránh khỏi.

Mâu thuẫn sẽ xuất hiện khi giáo viên được yêu cầu chấm điểm trung thực nhưng đồng thời phải đáp ứng các chỉ tiêu thành tích cứng. Một trường phản ánh đúng thực trạng có thể bị xem là yếu hơn một trường sở hữu những con số nổi bật nhưng chưa chắc phản ánh chính xác chất lượng.

Do đó, việc đánh giá nhà trường cần được mở rộng sang những tiêu chí có ý nghĩa hơn, chẳng hạn:

• Mức độ tiến bộ của học sinh sau từng giai đoạn;
• Khả năng hỗ trợ những em còn yếu hoặc bị hổng kiến thức;
• Chất lượng môi trường học tập;
• Sự trung thực và minh bạch trong quản lý;
• Hiệu quả sử dụng đội ngũ, cơ sở vật chất và nguồn lực giáo dục;
• Khả năng phát triển tư duy, kỹ năng và phẩm chất của người học.

Khi cách đánh giá thay đổi, các trường mới có động lực tập trung vào chất lượng bên trong thay vì chạy theo những con số mang tính hình thức.

Cho điểm đúng không có nghĩa là bỏ mặc học sinh

Đánh giá trung thực đôi khi bị hiểu nhầm là tăng độ khó của đề thi hoặc chấm điểm nghiêm khắc hơn. Trên thực tế, mục tiêu của đánh giá không phải để tạo thêm áp lực mà để xác định chính xác học sinh đang ở đâu và cần được hỗ trợ như thế nào.

Nếu một học sinh chưa đạt yêu cầu, điểm thấp cần dẫn đến một kế hoạch phụ đạo, củng cố kiến thức hoặc điều chỉnh phương pháp học tập. Việc nâng điểm không giúp học sinh tiến bộ, mà chỉ che khuất những phần kiến thức còn thiếu.

Một hệ thống giáo dục thực chất phải tạo điều kiện để giáo viên được quyền đánh giá đúng, đồng thời có đủ thời gian và nguồn lực để giúp học sinh cải thiện. Trung thực trong điểm số cần đi cùng trách nhiệm hỗ trợ người học, chứ không dừng lại ở việc ghi nhận kết quả chưa đạt.

Học bạ chỉ có giá trị khi cách cho điểm đáng tin cậy

Khi học bạ được sử dụng trong tuyển sinh, độ tin cậy của điểm số càng trở nên quan trọng. Cùng một mức điểm nhưng được tạo ra từ những tiêu chuẩn, đề kiểm tra và cách đánh giá khác nhau thì chưa chắc phản ánh năng lực tương đương.

Nếu chưa có cơ chế kiểm soát phù hợp, việc phụ thuộc quá nhiều vào học bạ có thể khiến áp lực thi cử không biến mất mà chỉ chuyển thành áp lực giữ điểm, xin điểm hoặc làm đẹp hồ sơ.

Để hạn chế tình trạng này, cần tăng cường hoạt động hậu kiểm độc lập, đối chiếu kết quả học bạ với những bài đánh giá khách quan và phân tích các biến động bất thường trong dữ liệu điểm số.

Khi xảy ra sai phạm, trách nhiệm cũng cần được xem xét trong toàn bộ quá trình quản lý. Không nên chỉ xử lý người trực tiếp sửa điểm mà bỏ qua những cá nhân giao chỉ tiêu thiếu thực tế, gây sức ép hoặc biết sự việc nhưng vẫn dung túng.

Đồng thời, những giáo viên và cán bộ quản lý dám phản ánh đúng thực trạng cần được bảo vệ. Nếu người đánh giá trung thực chịu bất lợi còn người làm đẹp thành tích được ghi nhận, mục tiêu “học thật, thi thật” sẽ rất khó trở thành hiện thực.

Xây dựng văn hóa coi trọng chất lượng thật

Chống bệnh thành tích không chỉ là trách nhiệm của ngành Giáo dục. Đây còn là sự thay đổi cần có từ phía gia đình và xã hội.

Phụ huynh cần nhìn điểm số như một nguồn thông tin để hiểu quá trình học tập của con, không phải tiêu chuẩn duy nhất quyết định năng lực hay giá trị của một đứa trẻ. Học sinh cũng cần được giúp hiểu rằng việc nhận ra điểm yếu và cải thiện từng bước có ý nghĩa hơn một kết quả cao nhưng không phản ánh đúng khả năng.

Khi xã hội sẵn sàng chấp nhận kết quả thực tế, giáo viên mới có thể đánh giá đúng mà không lo bị quy trách nhiệm vì thành tích của lớp chưa đẹp. Nhà trường cũng có cơ hội tập trung vào sự tiến bộ lâu dài của học sinh thay vì chạy theo các con số ngắn hạn.

Một nền giáo dục chất lượng không được tạo nên bởi những bảng điểm ngày càng cao, mà bởi năng lực của người học được cải thiện một cách rõ ràng và bền vững.

Muốn “học thật, thi thật” đi vào thực chất, cần xây dựng một môi trường trong đó người trung thực không chịu thiệt, người làm đúng được ghi nhận và hành vi gian lận không mang lại lợi ích. Khi đó, những yêu cầu đổi mới mới có thể hiện diện trong từng giờ học, bài kiểm tra và sự trưởng thành của mỗi học sinh.